• info@pensjonatjaworzyna.pl
  • Mariola Dróżdż 577 737 505

Historia

Galicyjska Kolej Transwersalna – k.k. Galizische Transversalbahn została wybudowana w latach 1882 – 1884 tworząc ciąg komunikacyjny Cadca (obecnie Republika Słowacji) – Zwardoń – Żywiec – Sucha Beskidzka – Chabówka – Nowy Sącz – Stróże – Nowy Zagórz – Stryj (ob. Ukraina) – Stanisławów – Husiatyń.  Łączna długość wybudowanej w dwa lata trasy wyniosła 577 km, co budzi uzasadniony podziw, biorąc pod uwagę poziom ówczesnej techniki.

Podstawowym celem inwestycji było stworzenie ciągu komunikacyjnego w przebiegu równoleżnikowym (transwersalnym – poprzecznym). Najważniejszym czynnikiem przesądzającym o budowie tej linii był aspekt militarny. Dzięki budowie tej trasy stworzono alternatywny ciąg komunikacyjny dla głównej linii Kraków – Lwów,  istotnej strategicznie dla Cesarstwa Austro-Węgier. Ważnym aspektem była też spodziewana aktywizacja słabo rozwiniętych terenów Galicji, dla których kolej stała się impulsem do gospodarczego rozwoju.

Stacja Nowy Zagórz

Stacja Nowy Zagórz

W ramach ciągu Galicyjskiej Kolei Transwersalnej wykorzystano odcinki linii kolejowych zbudowanych przed 1882 rokiem: Zagórz – Chyrów (1872), Chyrów – Sambor – Stryj (1872),  Stryj – Stanisławów (1873),  Nowy Sącz – Stróże (1876).

Łączna długość Galicyjskiej Kolei Transwersalnej wyniosła 768km. Swoją militarną przydatność, szlak ten wykazał podczas I Wojny Światowej ułatwiając transport wojsk i zaopatrzenia, a także ewakuację rannych – szczególnie podczas bitew pod Limanową w listopadzie i grudniu 1914 roku oraz pod Gorlicami w 1915 roku.

Dworzec w Chabówce

Dworzec w Chabówce – stan sprzed 1945 roku

W okresie międzywojennym, w zmienionych realiach gospodarczych i politycznych trasa Galicyjskiej Kolei Transwersalnej służyła lokalnej społeczności zapewniając transport osób i towarów. Po II wojnie światowej odcinek między Olszanicą, a później (po korekcie granic w 1951 roku) Krościenkiem a Husiatyniem znalazł się na terytorium Ukrainy. Przez ponad 50 powojennych lat, dawny odcinek kolei galicyjskiej nadal służył do transportu osób i towarów. Ważne w nowej rzeczywistości odcinki Zwardoń – Żywiec – Sucha Beskidzka -Chabówka oraz Nowy Sącz – Jasło doczekały się elektryfikacji na na przełomie lat 70. i 80. XX wieku.

Wiadukt kolejowy w Grybowie

Wiadukt kolejowy w Grybowie

Niestety, leżący z dala od ważnych ciągów transportowych odcinek Nowy Sącz – Chabówka, w obliczu konkurencji transportu drogowego stracił na znaczeniu, czego efektem było zamknięcie regularnego ruchu pociągów w 2006 roku. Planowych pociągów osobowych nie zobaczymy także na odcinkach Żywiec – Sucha Beskidzka, Stróże – Jasło i Nowy Zagórz – Krościenko. Pewnym pocieszeniem są sezonowe przejazdy pociągów retro ze Skansenu Taboru Kolejowego w Chabówce na odcinku do Kasiny Wielkiej, a także okazjonalne przejazdy organizowane przez miłośników kolei.  Miejmy nadzieję, że rosnąca popularność pociągów turystycznych obsługiwanych zabytkowym taborem pozwoli częściej cieszyć się widokiem składu sunącego przez piękny Beskid Wyspowy.

Osobom zainteresowanym tematem kolei na terenie dawnej Galicji polecamy następujące opracowania:

  1. R. Stankiewicz, E. Wieczorek, Kolej Transwersalna, wyd. Eurosprinter, Rybnik 2009,
  2. Z. Sułkowski, L. Zakrzewski, Parowozem z Chabówki do Nowego Sącza, Kraków 1993,

IMG_2063

Pociąg turystyczny z parowozem OKz32-2 z 1934 w okolicach Raby Wyżnej

 

Historia Muszyny(Wikipedia)

Powstanie i rozwój Muszyny związane są z pobliskim pograniczem oraz z przebiegającym wzdłuż doliny Popradu starym szlakiem handlowym zwanym „węgierskim”. Pierwszą wzmiankę o tej osadzie spotykamy w akcie nadania z 1209 roku, w którym król węgierski Andrzej II zezwala na pobieranie cła nad rzeką Poprad koło Muszyny proboszczowi Adolfowi ze spiskiej kapituły św. Marcina. W tym czasie osada należała do rodu Niegowickich herbu Półkozic.

Nazwa Muszyna przypuszczalnie pochodzi od potoków, nad którymi było położone miasto. Wilgoć sprawia, że brzegi potoków, jak i rzeczne kamienie porastają mchamiŁacińskie słowo musci – „mchy”, a być może jego odpowiednik w języku wołoskim (por. rum. muschi), dały nazwę zarówno Muszynie, jak i położonej nad tym samym potokiem wiosce Muszynce. Inne hipotezy wywodzą nazwę tej miejscowości od przydomka biskupa krakowskiego Jana Muskaty.

Rynek w Muszynie – pierzeja pn-zach.

W 1288 miejscowość zostaje zapisana w testamencie przez Wysza, scholastyka kapituły krakowskiej, biskupom krakowskim. W XIV w. król Władysław Łokietek na skutek zatargu z biskupem Muskatą przyłączył te ziemie do królewszczyzny. Przez następnych 80 lat posiadali je kolejni władcy Polski. Muszyna prawa miejskie otrzymała w 1356 od Kazimierza Wielkiego.

30 lipca 1391 roku król Władysław Jagiełło, chcąc sobie zjednać duchowieństwo, darowuje powtórnie tzw. klucz muszyński(dwa miasta i 35 wsi) biskupstwu krakowskiemu. Odtąd ziemie te były traktowane jako samodzielne jednostki administracyjne z własną administracjąwojskiem (piechotą zwaną harnikami) i sądownictwem. Z tego powodu obszar ten nazywany był Państwem Muszyńskim. W imieniu biskupów rządy sprawowali starostowie, z których najbardziej znany był Stanisław Kępiński, przyjaciel Jana Kochanowskiego, który imię jego utrwalił po nasze czasy we fraszce Do starosty muszyńskiego.

XV w. nastąpił nagły napływ Wołochów i Rusinów z Zakarpacia i Rumunii (tzw. kolonizacja wołoska). Ludność ta, z czasem nazwana Łemkami, osiedlana była na prawie wołoskim. Byli oni wyznania prawosławnego, czego widocznym śladem są zachowane cerkwie.

W okolicach Muszyny aktywnie działali podczas powstania konfederaci barscy. Po śmierci marszałka konfederatów Jakuba Bronickiego, 17 kwietnia 1769 w Muszynie wybrano Ignacego Potockiego, starostę kaniowskiego, Marszałkiem Konfederacji Ziemi Sanockiej. Po przejściu jego z marszałkostwa sanockiego na marszałka lwowskiego, na sejmiku w Sanoku 13 listopada 1769. Marszałkiem Konfederacji Ziemi Sanockiej wybrano Filipa Radzimińskiego – starostę dmitrowskiego[6].

Muszyna wraz z kluczem pozostawała własnością biskupstwa krakowskiego do 1781 r., a po rozbiorach przeszła na rzecz skarbu austriackiego. Mimo że zaborca pozostawił istniejące instytucje, z czasem miejscowość zaczęła podupadać. Do 1914 linia kolejowa oraz przejście graniczne pomiędzy Galicją a Królestwem Węgierskim.

latach 1975–1998 miasto leżało w województwie nowosądeckim.

 

DZIEJE MUSZYNY W ZARYSIE
„Kazimierz Wielki
Zakasawszy purpurowe rękawy
Zalożyl tu Muszynę.
Aha, a potem Jan przyjechał
I napisal fraszkę
Do starosty na Muszynie,
Że się zna na dobrym winie.
No, a potem…
Potem królowie znikli
I na trochę Polska nawet,
A fraszka z o stalą.
I takie są Muszyny dzieje.”
Tak, w olbrzymim skrócie, historię Muszyny, jednego z najpiękniejszych miasteczek
południowej Polski, przedstawił wielokrotny gość tego miasta, Jerzy Harasymowicz. Aby jednak
region ten stał się bliższy również czytelnikom, zacznijmy może od początku.
Pierwsze wiadomości o ludziach, którzy zamieszkiwali te tereny, zdobywamy dzięki
znaleziskom archeologicznym z okresu neolitu (3500-3700 lat p.n.e.). Na ich podstawie nie można
określić jednoznacznie kim byli ci pierwsi osadnicy, bezspornym natomiast jest fakt, że późniejsze
powstanie i rozwój Muszyny związane były z popradzkim szlakiem handlowym. Potwierdzili to
słowaccy archeolodzy odkrywając, że przejście przez Karpaty przełomem Popradu znane było już
w neolicie.
Kiedy się pojawiła i skąd się wzięła sama nazwa miasta — nie wiemy. Najtrafniejsze
przypuszczenie na ten temat znajduje się w „Słowniku Etymologicznym Miast i Gmin” S.
Respondowskiego, w którym autor sugeruje, że pochodzi ona od potoków, nad którymi
położone było miasto. Potoki te, podobnie jak inne w tym regionie, mają otulinę z mchu (łac.
Muscus) i to być może zjawisko dało nazwę zarówno Muszynie, jak i położonej nad tym samym
potokiem (Muszynką) wiosce Muszynce.
Pierwszy raz nazwa tej miejscowości zostaje wymieniona w dokumencie z 1209 roku, w
którym król węgierski Andrzej II nadaje przywilej pobierania cła aż do rzeki Poprad koło
Muszyny proboszczowi Adolfowi ze spiskiej kapituły św. Marcina. W tym czasie osada należała do
rodu Niegowickich herbu Półkozic. Rycerstwo to zamieszkiwało prawdopodobnie w istniejącym
w owym czasie (od XIII wieku) grodku ziemno-drewnianym, którego pozostałością jest
nienaturalne wzniesienie naprzeciw istniejących do dziś ruin zamku. Punkt ten, podobnie jak
zamek, spełniał potrójną rolę: dworu, strażnicy granicznej i komory celnej.
W 1288 roku Muszyna i Świniarsko zostają zapisane przez Wysza Scholastyka biskupowi
krakowskiemu Pawłowi z Przemankowa. Darowiznę tę zakwestionowała bratanica Wysza —
Bogusława, w imieniu której występował jej mąż rycerz Mirogniew Dzierżykrajewicz. Zatarg
5
ten po interwencji Leszka Czarnego zakończył się ugodą, dzięki której obydwa grody przypadły
biskupom krakowskim. Dokument potwierdzający ten układ spisano w dniu 23.05.1288
i znajduje się on — jak większość oryginalnych dokumentów historycznych dotyczących
Muszyny — w archiwum kapituły krakowskiej na Wawelu. Wynik zatargu mógł wzbudzić
zdziwienie u współczesnych, znających wrogie nastawienie Leszka Czarnego do biskupa Pawła
z Przemankowa. Niechęć do krakowskich duchownych przejął po swoim poprzedniku król
Władysław Łokietek, który za poparcie, jakiego udzielił biskup Muskata buntującym się
mieszczanom krakowskim, przyłączył Muszynę do królewszczyzny. Przez następnych 80 lat
Muszyną władają kolejni królowie Polski: Kazimierz Wielki, Ludwik Węgierski i królowa
Jadwiga.
Największy rozwój przeżywa Muszyna pod rządami Kazimierza Wielkiego. W okresie jego
panowania osada otrzymuje prawa miejskie, w drugiej ćwierci XIV wieku na prawie
magdeburskim. Niestety dokładnej daty tego zdarzenia nie można ustalić, gdyż wszystkie akta
nadania spłonęły. Wiadomo jednak, że już w 1364 roku król Kazimierz Wielki kieruje do
Muszyny dwa dokumenty, w których zapewnia wójta Hankę, że będzie szanować przywileje
miasta oraz zachowa istniejący szlak handlowy.
W okresie tym ma również miejsce pierwszy planowy etap osadzania ludzi na tych ziemiach
na tak zwanym prawie niemieckim. Według Żurawskiego kolonizacja ta szła od północy
i posuwała się doliną Dunajca, z południowej wyżyny Małopolski. Jak wiadomo król Kazimierz
Wielki kładł główny nacisk na zabezpieczenie rubieży Polski oraz traktów handlowych. Efektem
tego było wybudowanie całej sieci warownych zamków granicznych. Jeden z nich powstał
w Muszynie (XIV w.) naprzeciw istniejącego gródka ziemno-drewnianego. Jak wykazały
badania archeologiczne przeprowadzone w latach 1973/74 pod kierunkiem docent
M. Cabalskiej, przez około 100 lat oba obiekty funkcjonowały równocześnie. Zamek muszyński
w okresie największej świetności liczył około 20 x 80 m i składał się z kilkupiętrowej wieży, do
której wjeżdżało się przez most zwodzony na dziedziniec ze studnią, dalej znajdował się piętrowy
dwór mieszkalny oraz składy amunicji, otoczone pojedynczym murem od strony przepaści
i podwójnym od strony fosy.
Dodatkowym zabezpieczeniem pogranicza oraz dwóch szlaków handlowych, przechodzących
przez Muszynę do Lipnika i Bardiowa, były również wały, okopy, strażnice i zamki kotcze
(zabezpieczenie z wozów mające swe korzenie w czasach husyckich). Jak głoszą miejscowe
przekazy, pozostałość takiego wału do dziś biegnie od ulicy Piłsudskiego, obok odwiertu źródła
„Piotr”, do ul. Ogrodowej.
W dniu 5.VIII.1391 roku król Władysław Jagiełło oddaje zagarnięte dobra biskupowi
krakowskiemu Janowi Radlicy i od tego momentu możemy mówić o istnieniu „klucza
muszyńskiego”. W książce S. Inglota pt. „Stan i rozmieszczenie uposażenia biskupstwa
krakowskiego w pół. XV wieku” zamieszczony jest spis posiadłości biskupich w „państwie
muszyńskim” wg dokumentu z 1391 r. Oto ich wykaz:
Miasta: Powroźniki, leżące tuż pod zamkiem Muszyną, Nowe Miastko alias Miastko;
Wsie: Kuńczowa, Staszkowa Wola, Krasnajedl, Mikowa (późniejszy Milik — przyp. red.),
Długi Łęg, Andrzejowa, Szczawnik, Łomnica, Poruj, Flornikowa.
Cztery z tych osad zniknęły zupełnie: Krasnajedl, Staszkowa Wola, Długi Łęg, Poruj, a kilka
innych przetrwało dzięki dosiedleniu. Średnia przypadająca na te posiadłości wynosiła 126
łanów. Ogółem do końca XV wieku powstało 17 wsi i dwa miasteczka (Muszyna i Miastko
— Tylicz). Taki był efekt pierwszej fazy osadnictwa na tych terenach.
W imieniu biskupów dobrami tymi zarządzali starostowie. Na podstawie zachowanych
dokumentów można przypuszczać, że w okresie od 1391 do 1770 roku, a więc w czasie
6
przynależności Muszyny do biskupów krakowskich, rezydowało ich w Muszynie więcej niż 34.
Ze względu na szczególne położenie klucza muszyńskiego tutejsi starostowie mieli niezwykle
szeroki zakres władzy. Częste napady zbójników i wojsk węgierskich (1410, 1475) skłoniły
biskupów krakowskich do stworzenia w tym mieście niezależnego wojska (harnicy i dr agonia
biskupia), sądu (Sąd Kryminalny Kresu Muszyńskiego) i administracji. Prawdopodobnie te
szczególne uprawnienia spowodowały nazwanie tego terenu „państwem muszyńskim”
. Naczelną
siłą zbrojną klucza muszyńskiego stanowiła piechota, tzw. harnicy. W okresie pokoju było ich
200, gdy istniało zagrożenie — 600, a kiedy nastawał czas wojny — powoływano pospolite
ruszenie z całego regionu. Pomocą Rzeczpospolitej służyły wojska biskupie parokrotnie.
Pierwszy raz w Czorsztynie, kiedy to walczono przeciwko zbuntowanemu Kostce Napierskiemu
(1651). Po raz drugi podczas najazdu szwedzkiego, kiedy to piechota biskupia brała udział
w obronie Krakowa (1655), Sandomierza i Nowego Sącza. Wojska muszyńskie brały również
udział w odsieczy wiedeńskiej pod wodzą hetmana Jabłońowskiego, który w drodze powrotnej
zimował w Muszynie (1683). Pozostałością tej wizyty są kurdybany pozostawione przez niego
w tutejszym kościele.
Odrębną siłę stanowiła dragonia, w skład której wchodzili wyłącznie sołtysi. Również każdy
obywatel zobowiązany był posiadać pełny rynsztunek wojskowy. W celu utrzymania stałej
gotowości bojowej co miesiąc odbywały się musztry pod nadzorem starosty. Uczestniczyli
w nich na zmianę coraz to inni kmiecie. W związku z tym wszyscy zdatni do walki mężczyźni byli
przeszkoleni wojskowo. Głównym zadaniem harników było zabezpieczenie szlaku handlowego
przed napaściami zbójników. Najbardziej znanymi na tym terenie rozbójnikami byli Sawko
oraz Prokop Kapka, który — jak wielu innych jego profesji — zakończył żywot na szubienicy
w Muszynie. Pojmanych osądzał słynny ze swej surowości sąd kreski, zagajany przez starostę.
Zbójnicy nie mogli liczyć na inny wyrok jak kara śmierci; łaska sądu przejawiała się
w określeniu, w jaki sposób ma być ona wykonana. Na „szczególne względy”
mogli liczyć
herszci, których skazywano najczęściej na łamanie kołem, ćwiartowanie, obdzieranie ze skóry,
wplatanie w koło, wbicie na pal. Starosta czasami zmieniał wyrok na łagodniejszy tzn. ścięcie
toporem lub powieszenie. Najwięcej wydanych wyroków na swoim koncie miał starosta
Wojciech Bedliński (1645-1661), który podczas siedmiu rozpraw skazał na śmierć 15 zbójników.
Wyroki wykonywał zatrudniony na stałe kat; w kilku przypadkach wypożyczono go z Biecza
i z Bardiowa. Oprócz spraw o rozboje sądzono w Muszynie także podpalaczy, złodziei,
dzieciobójczynie i czarownice. Te ostatnie palono na stosie lub pławiono w Popradzie.
Pierwszym znanym z nazwiska starostą był Mikołaj Pikaran (Włoch — żupnik wielicki). Po
nim rządy sprawują dwaj znani ze swych skłonności łupieskich starostowie: Mikołaj Komorowski
i Jan Wolski (pierwsza połowa XV wieku). Pierwszy z nich wsławił się w napadach na
przygraniczne wioski węgierskie oraz w układach o oddaniu zamków w Muszynie i Podolińcu
Andrzejowi Tęczyńskiemu, a na drugiego słali w 1462 roku skargi kupcy bardiowscy, którzy byli
obiektem jego napaści. Kupieckie karawany ograbiał krewki Jan w najlepszej komitywie
z hersztem zbójeckim Pobudą.
Krwawy odwet wzięli Węgrzy na polskich wioskach przygranicznych w 1474 roku. Wtedy
właśnie król węgierski Maciej Korwin, chcąc prawdopodobnie zemścić się za zniewagę, jaką
było odrzucenie jego starań o rękę Jadwigi, córki Kazimierza Jagiellończyka, wysyła 6000
wojska pod wodzą Tomasza Tarczy na tereny graniczące z Polską. Węgrzy zdobywają wówczas:
Brzostek, Żmigród, Kołaczyce, Frysztak, Dębowiec, Duklę, Muszynę oraz puszczają z dymem
około 200 wiosek i Pilzno. Zniszczeniu ulega również zamek muszyński. Jego odbudową zajęli
się najeźdźcy zobowiązani do tego układem z dnia 21.11.1474 roku, zawartym przez króla
polskiego i węgierskiego w Starej Wsi.
7
Odbudowa twierdzy w stylu renesansowym trwała wiele lat, co zmusiło starostę do
wybudowania siedziby u podnóża góry. Zamek natomiast pełnił już tylko rolę strażnicy
i komory celnej. W skład nowych zabudowań dworskich wchodziło około 20 budynków, miedzy
innymi: browar, dwa młyny, gorzelnia, wozownia, piekarnia, kuchnia dworska, spichlerz, piła
traczna, izby czeladne i inne. Całość zabudowy otaczał tyn, tzn. zabezpieczenie z grubych pali
drewnianych ostro zakończonych. Ogrodzenie to wieńczyła piętrowa brama mieszkalna. Do
dziś z zespołu tego zachowały się przy ul. Kity trzy obiekty: Dwór Starostów, Zajazd (obecnie
mieszczący Muzeum Regionalne) oraz Kordegarda.
Najbardziej znanym starostą muszyńskim był Stanisław Kępiński, który urząd swój
piastował do roku 1590. W okresie jego rządów miały miejsce liczne lokacje wsi na prawie
wołoskim. Dzięki niemu rozwinął się również przemysł szklany, produkcja węgla drzewnego
i smoły. Imię jego przetrwało jednak do naszych czasów nie za przyczyną jego gospodarności,
lecz dzięki przyjaźni z Janem Kochanowskim, który — jak przypuszczają mieszkańcy Muszyny
— podczas pobytu w tutejszym zamku napisał fraszkę „Do starosty muszyńskiego”:
O starosta na Muszynie!
Ty się znasz dobrze na mnie….
Wino, którym delektował się nasz wybitny poeta, przybyło do Muszyny zapewne z Węgier,
starym nadpopradzkim szlakiem handlowym. Karawany kupieckie podróżowały przez cały
rok. Zimą wożono towar na saniach zamarzniętym Popradem, wiosną spławiano go na
tratwach do Nowego Sącza, a latem po opadnięciu wody przewożono je specjalnymi wozami
wzdłuż Popradu. Z Węgier sprowadzano oprócz wina miedź, żelazo, owoce oraz w okresie postu
śledzie. Z Polski wywożono ołów i sól z Wieliczki. Kupcy po zapłaceniu cła musieli zatrzymać się
w Muszynie na trzy dni (prawo składu), podczas których miejscowi mieszczanie dokonywali
zakupów. Najczęściej nabywali oni wina, których składy znajdowały się pod dzisiejszym
Rynkiem. Zaopatrywano w nie stoły biskupie i królewskie.
Zarówno kmiecie, jak i mieszczanie mieli w Muszynie duże swobody, płacili mały podatek
i wykonywali nieznaczne posługi na rzecz dworu. Aż do roku 1833 istniało w Muszynie tzw.
przyjęcie do prawa miejskiego. Zwyczaj ten polegał na uznawaniu przybyszów z zewnątrz jako
obywateli Muszyny, co pozwalało im na korzystanie z praw i przywilejów tego miasta. Prawo
takie otrzymywali automatycznie potomkowie („urodzony tutejszy”, „rodzic miasta”, „mieszczanin
muszyński”), natomiast rody z innych stron dopiero po złożeniu datku na rzecz
zbrojowni miejskiej i po przysiędze na posłuszeństwo radzie i prawom miejskim. Na ogół była to
wzbogacona ludność wiejska, były też jednak dwa przypadki przyjęcia prawa miejskiego przez
szlachtę: w 1685 roku przez Pawła Dzierzkowskiego oraz w roku 1692 przez Michała
Szpakowskiego z Orłowa Słowackiego.
Wróćmy jednak do XV wieku, kiedy to rozpoczyna się drugi etap kolonizacji klucza
muszyńskiego. Wtedy właśnie władze kościelne zdały sobie sprawę, że jedyną nadzieją na rozwój
tego regionu jest dosiedlenie jeszcze istniejących osad oraz założenie nowych. Niejako na
zamówienie dał się zauważyć nagły napływ Wołochów i Rusinów z Rusi Zakarpackiej do dóbr
muszyńskich i przyległych do nich ziem należących do rodów Gładyszów i Stadnickich.
Wielu badaczy zastanawiało się, co skłoniło te pasterskie plemiona do nagłych gromadnych
wędrówek. Być może spowodowała to ekspansja turecka na tereny przez nie zamieszkane,
mogła to być również ucieczka przed zarazą. Przybysze ci znajdowali tu dobre warunki do
osiedlania. Z tego okresu zachowały się liczne dokumenty lokacyjne wsi na „prawie wołoskim ex
cruda redice” (tzn. z karczunku – Żegiestów 1575, Złockie 1580, Krynica 1565, Jastrzębik 1577,
Leluchów 1577 i inne). W kilku przypadkach dosiedlono istniejące wcześniej wioski (Andrzej
ówka, Powroźnik, Milik).
8
Osadników początkowo nazywano Rusnakami, później zauważono, że wymawiają oni
często słowo lem-łem (tylko) i zaczęto określać ich jako Łemków. Istnieje przypuszczenie, że
zaraz po osiedleniu byli oni wyznania prawosławnego, jednak chcąc pozostać w dobrach
biskupich musieli — po Unii Rrzeskiej w 1596 roku — przejść na grekokatolicyzm, bowiem
w dobrach kościelnych nie mogli osiedlać się innowiercy (Żydzi pojawili się w Muszynie dopiero
po rozbiorach). Po zakończeniu drugiej fazy zasiedlenia w skład klucza muszyńskiego
wchodziło 35 wsi i dwa miasta: Muszyna i Tylicz. Obszar klucza liczył 9 mil kwadratowych, na
jedną milę kwadratową przypadało 650 głów. Podstawowym zajęciem ludności wiejskiej było
rolnictwo i pasterstwo. W późniejszych czasach w Muszynie rozwinęło się rzemiosło. Powstało
wiele cechów, których znaki przetrwały do dziś (kołodzieje, bednarze, krawcy, cieśle). Handlem
zajmowali się osiadli tutaj kupcy. Oni organizowali jarmarki, na których można było spotkać
oprócz Polaków również Węgrów, Słowaków, Łemków, Hucułów. W okresie największego
rozkwitu miasteczka jarmarków było aż 6 w ciągu roku.
W przededniu rozbiorów w 1777 roku Muszyna liczyła 1015 mieszkańców. Ostatnie lata
istnienia klucza muszyńskiego związane są z pobytem konfederatów barskich w tym regionie
(obozy w Muszynce i pod Izbami). Zachowały się z tego okresu liczne manifesty wydane
w Tyliczu, Muszynce oraz jeden dokument z sierpnia 1770 roku, podpisany przez Kazimierza
Pułaskiego w Muszynie. Po upadku konfederacji barskiej następują rozbiory Polski. W 1781
roku dobra biskupie przechodzą na rzecz skarbu austriackiego i zostają przekształcone
w kameralne dobra skarbowe, a urząd starosty przejmuje burmistrz. Jak wyglądała Muszyna
w XIX wieku, najlepiej odda opis prof. J. Łepkowskiego: „Po staropolsku odświętnie ubrane
mieszczaństwo wysypało się z kościoła na stary rynek. Tu granatowe kapoty, krojem jak
u naszych przedmieszczan, tam pąsowe i zielone sukienne szaty, jedwabną frędzlą obszyte, lisim
podbite futrem, to znów mieszczek różnobarwne materyalne jupki z futrzanemi kołnierzykami
i złocistymi czepkami jak bidy Żydówek; tu wreszcie zielone i pąsowe kapoty kobiet, futrzanymi
wkłady i złocistem lub srebrnem galonem ozdobne. Zapatrzył się rynek, a u stóp zwalisk starego
grodu przed drewnianymi domami ustawiły się prześliczne grupy na przedobiednią pogawędkę”.
Podobny obraz Muszyny w XIX wieku zarejestrowali również w swoich rysunkach B.
Stęczyński (1846), L. Dembowski (1854) i Jan Matejko w latach 18644866.
Mimo, że zaborcy pozostawili w Muszynie istniejące instytucje, z czasem na plan pierwszy
wybija się Krynica — jako modny krajowy kurort. Dużym udogodnieniem dla kuracjuszy było
uruchomienie w 1876 roku linii kolejowej z Tarnowa do Muszyny, a w 1911 roku przedłużenie
jej do Krynicy.
Dopiero w latach dwudziestych bieżącego wieku w Muszynie dzięki staraniom ówczesnego
burmistrza A. Jurczaka i dr S. Mściwujewskiego następuje ożywienie, mające na celu stworzenie
z tej miejscowości uzdrowiska. Zabiegi te dają spodziewane efekty. W 1930 roku Muszyna
zostaje przyjęta do Związku Uzdrowisk Polskich, a w roku 1934 uzyskuje ponownie prawa
miejskie. Status uzdrowiska daje miastu prawo do pobierania taksy klimatycznej.
Niestety wybuch wojny i późniejsza okupacja spowodowały całkowitą dewastację urządzeń
uzdrowiskowych. W okresie drugiej wojny światowej Muszyna znana była jako ostatni na ziemi
polskiej punkt przerzutowy. Największe nasilenie tej akcji miało miejsce na przełomie 1939/1940
roku. Wielu mieszkańców Muszyny pomagało przedostać się przez granicę polskim żołnierzom
i inteligencji, nie wszystkie jednak przeprawy między Generalną Gubernią a Słowacją kończyły
się szczęśliwie. Podczas jednego z przerzutów zatrzymany został warszawski aktor Jerzy
Roland, którego zakatowano później w siedzibie muszyńskiego gestapo. Więźniów trzymano
w willi „Helin” lub w nie istniejącym już dziś budynku przy ulicy Kity. Wśród zatrzymanych
była również Helena Marusarzówna. Lata wojny wpłynęły także na zmianę struktury
9
narodowościowej w tym regionie. W 1940 roku Niemcy usunęli wszystkich Żydów z terenu
uzdrowisk beskidzkich. Ślad ich wędrówki urywa się w Grybowie. Natomiast po wojnie (1944,
1947 – akcja „Wisła”) wysiedlono z okolicznych wiosek na tereny odzyskane Łemków.
Po II wojnie światowej Muszyna musiała zawiesić działalność uzdrowiskową z powodu braku
kuracjuszy. Wyniszczony walkami kraj potrzebował nowej siły fachowej. W miasteczku otworzono
więc szkołę rzemiosł i liceum. Wraz z powrotem spokoju zaczęła również i w tej części Polski
następować normalizacja. Na nowo rozpoczynają swą działalność uzdrowiska karpackie. Muszyna
od 1958 roku znowu staje się kurortem, tworząc kompleks ze Szczawnikiem i Złockiem.
Mimo licznych przemian Muszyna zachowała swój pierwotny układ przestrzenny wywodzący się
ze średniowiecza oraz liczne zabytki, świadczące ojej dawnej świetności. O historii tego miasta
szepczą ruiny zamku, kopczyk gródka ziemnego, Dwór Starostów, Zajazd, Kordegarda Dworska,
kapliczki św. Jana Nepomucena i św. Floriana w Rynku, urocza ulica Kościelna oraz wieńczący ją
biały barokowy kościół św. Józefa. I jeszcze jedno wiąże Muszynę z przeszłością – jej funkcja grodu
granicznego. Tak napisał o tym w swym wierszu „Opowieści o ziemi pięknej” S. Hołyst:
Ozdobnym kluczem dwu bram południa Do
Sącza, do kraju, ku dolinom Otwierasz
dawny węgierski trakt Klucznico ziemi mej
— Muszyno.
Barbara Rucha